Logeren bij een tiran: wat staat er op het spel?
Aankomende week logeert het Nederlands koningspaar in het Witte Huis. In het publieke debat gaat het vooral over diplomatieke belangen en de vraag wat Trump kan aanrichten als je hem tegen de haren instrijkt. Er is hier en daar kritiek; een weinig populaire petitie, ongemak in de Tweede Kamer, een premier die erkent dat hij zich kan voorstellen dat mensen dit ongepast vinden. Maar een brede maatschappelijke discussie over juist de morele implicaties van dit bezoek, over welke schadelijke boodschappen ervan uitgaan bijvoorbeeld, blijft vooralsnog uit. Realiseren we ons wel voldoende wat er op het spel staat?
Bij dit soort kwesties moet ik vaak denken aan het werk van de Amerikaanse traumapsychiater Judith Herman. Ze is inmiddels 84 en bestudeert al haar hele leven de mechanismen van macht en geweld. Wat haar werk in deze context zo relevant maakt, is haar inzicht dat die mechanismen overal hetzelfde zijn. Een vader die zijn dochter mishandelt, een pooier die vrouwen uitbuit, een president die dreigt een beschaving te vernietigen: ze volgen allemaal hetzelfde draaiboek. Herman noemt dat 'de regels van de tirannie', en die zijn vrij simpel.
De sterken doen wat ze willen omdat ze het kunnen. De zwakken onderwerpen zich. En de omstanders zijn angstvallig stil, moedwillig blind of willens en wetens medeplichtig.
Een van de hardnekkigste misvattingen over deze regels is het idee dat je een tiran kunt temmen door hem tegemoet te komen. Precies wat slachtoffers van huiselijk geweld ook vaak hopen: als ik me aanpas, wordt het minder erg. Het tegendeel is waar. Een tiran heeft nooit genoeg; hij zal altijd meer eisen, simpelweg omdat hij dat kan. Overgave werkt nooit, zegt Herman, zoals studies naar totalitarisme steeds weer aantonen. Dat brengt me bij de omstanders, waar ze ook veel over schrijft. De laatste tijd vraag ik me vaak af hoe je een goede omstander bent — iemand die in onrechtvaardige situaties de stilte doorbreekt, zich achter slachtoffers schaart en zegt: dit tolereren we niet. En welk moreel afwegingskader op zo'n moment houvast geeft. Meewerken, zwijgen, of doen alsof je het niet weet wat er speelt, werken niet, aldus Herman: al deze posities houden het systeem van de tiran in stand. Historicus Michael Rothberg voegt daar nog een vierde aan toe: bijdragen aan onderdrukking zonder het te beseffen. Hij noemt dat 'gewelddadige onschuld'. Je hoeft niks verkeerds in de zin te hebben om toch onderdeel te zijn van een systeem dat schade aanricht. Denk aan een belastingbetaler die een bezetting financiert, of een koningspaar dat een tiran een respectabel decor geeft.
Als we door deze bril naar de logeerpartij kijken, wat zegt dat dan over ons? We profileren ons immers graag als verdedigers van de internationale rechtsorde, mensenrechten, vrouwenrechten. Den Haag als stad van vrede en recht. Maar de man die de internationale rechtsorde actief ondermijnt en eerder deze week nog dreigde "een hele beschaving te vernietigen" ontvangt straks wel ons koningspaar in het Witte Huis, en werd afgelopen jaar met de hoogste eer in Huis ten Bosch ontvangen. Dat diplomatie een complexe zaak is begrijpt iedereen. Maar wanneer gaat diplomatie over in het legitimeren van geweld en onderdrukking? Dat Trump een man is die illegale oorlogen voert, een genocide support, het lijkt allemaal bijzaak. Hij is door een federale jury civielrechtelijk aansprakelijk gesteld voor seksueel misbruik, door tientallen vrouwen beschuldigd van seksueel geweld — bijzaak. De ontmanteling van het abortusrecht, de ondermijning van de bescherming tegen seksueel geweld op universiteiten — bijzaak. Dr Elise van der Mark verwoordde het vorig jaar treffend: we vieren de dader. Met wapperende vlaggen, staatsbanketten en een glimlach van onze koningin. Dat signaal ging niet alleen naar Washington. Het ging naar elke vrouw die ooit niet werd geloofd, en naar vele anderen in onderdrukte posities. En dat gaan we nu dus nog eens dunnetjes overdoen.
Iedere vorm van geweld wordt mede mogelijk gemaakt door omstanders die zwijgen en pleasen, die blijven aanschuiven, door instituties die wegkijken, door gezaghebbers die hun aanwezigheid lenen aan systemen van dominantie, stelt Herman. Als gewelddadig gedrag geen gevolgen heeft normaliseer je het. Dat betekent in elk geval dat dit bezoek aan jongens en mannen de boodschap geeft: als je maar invloedrijk genoeg bent, doet je misogyne gedrag er niet toe. Aan meiden en vrouwen: niemand zal je beschermen als je belager machtig genoeg is. Later dit jaar zal Maxima ongetwijfeld weer van harte welkom worden geheten tijdens campagnes over geweld tegen vrouwen. Hoelang kan dat nog samengaan met de keuze voor dit soort logeerpartijen?
Wat kan helpen om een betere omstander te worden is een helder moreel afwegingskader. Als mechanismen van controle, macht en onderdrukking op alle niveaus hetzelfde werken, dan zijn ook de morele vragen die daarbij horen voor alle omstanders, ongeacht hun positie, dezelfde. Daarom hoop ik dat onze leiders in aanloop naar hun reis zich het volgende afvragen: wie bescherm ik werkelijk met dit bezoek, en wie laat ik in de steek? Welke verantwoordelijkheid draag ik naar degenen die deze machthebber onderdrukt en vermoordt? En misschien wel de belangrijkste: wat voor persoon wil ik zijn — iemand die zijn mond opentrekt bij onrecht of iemand die zwijgen en meebewegen "wederzijdse gastvrijheid" noemt? Rothberg waarschuwde dat het erkennen van je eigen betrokkenheid je nog geen beter mens maakt; zelfreflectie wordt pas zinvol als ze leidt tot handelen. Omstanders bepalen of tirannie slaagt of faalt, zegt Herman. Die les geldt voor koningshuizen en premiers, maar ook voor ieder van ons.